अक्षय काळे, (मुंबई) ५ सप्टेंबर - भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (इस्रो) अंतराळ विज्ञानाच्या क्षेत्रात पुन्हा एकदा ऐतिहासिक कामगिरीची नोंद केली आहे. जिओ-सिंक्रोनस कक्षेतून (Geosynchronous Orbit) थेट पृथ्वीची आणि विशेषतः भारतीय उपखंडाची हाय-रिझोल्यूशन छायाचित्रे टिपण्याची अद्भूत क्षमता असणारा भारताचा पहिलाच अत्याधुनिक उपग्रह ‘EOS-05’ (Earth Observation Satellite-05) अंतराळात यशस्वीरीत्या रवाना झाला. इस्रोच्या विश्वासू ‘GSLV-F17’ या महाकाय प्रक्षेपक रॉकेटने या उपग्रहाला त्याच्या नियोजित कक्षेत अचूकतेने प्रस्थापित केले. हे उड्डाण भारताच्या वाढत्या स्वदेशी क्षमतांचे आणि संरक्षण-पर्यावरण क्षेत्रातील तंत्रज्ञान स्वावलंबनाचे प्रतीक ठरले आहे.
‘EOS-05’ नेमका काय आहे?
‘EOS-05’ हा प्रगत तंत्रज्ञानाने सज्ज असलेला अत्याधुनिक ‘अर्थ ऑब्झर्व्हेशन सॅटेलाइट’ (भू-निरीक्षण उपग्रह) आहे. सर्वसाधारणपणे भू-निरीक्षण उपग्रह पृथ्वीपासून जवळच्या, म्हणजेच लोअर अर्थ ऑर्बिटमध्ये (LEO - साधारण ५०० ते ८०० किमी) कार्यरत असतात; मात्र ‘EOS-05’ हा थेट सुमारे ३६,००० किलोमीटर उंचीवर असणाऱ्या ‘जिओ-सिंक्रोनस’ कक्षेत तैनात करण्यात आला आहे.
सतत आणि एकाग्र नजर: जिओ-सिंक्रोनस कक्षेत असल्याने हा उपग्रह पृथ्वीच्या फिरण्याच्या गतीशी समन्वय साधून भारतीय उपखंडावर आणि लगतच्या सागरी सीमांवर सतत डोळ्यात तेल घालून लक्ष ठेवण्यास सक्षम आहे.
हायटेक पेलोड्स: यामध्ये उच्च दर्जाचे ऑप्टिकल तसेच इन्फ्रारेड सेन्सर्स बसवण्यात आले असून, ते ढगांच्या आडून किंवा प्रतिकूल हवामानातही पृथ्वीचे सुस्पष्ट मॅपिंग करू शकतात.
या मोहिमेमुळे काय साध्य झाले?
रिअल-टाईम पाळत व राष्ट्रीय सुरक्षा: देशाच्या सीमावर्ती हालचाली, सागरी क्षेत्रातील घडामोडी यांवर २४ तास थेट व सलग नजर ठेवणे भारताला शक्य होणार आहे.
आपत्ती व्यवस्थापनात गेमचेंजर: चक्रीवादळे, ढगफुटी, महापूर, जंगलातील वणवे किंवा भूकंप यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींची पूर्वसूचना आणि प्रत्यक्ष वेळेतील अचूक माहिती (Real-time monitoring) प्रशासनाला तात्काळ उपलब्ध होईल.
हवामान व कृषी क्षेत्राला अचूकता: बदलत्या मोसमी वाऱ्यांचा अचूक अंदाज, जलसाठ्यांचे व्यवस्थापन आणि पीक उत्पादनाचा अंदाज बांधणे अधिक विश्वासार्ह बनेल.
सामरिक स्वावलंबन: संवेदनशील भागांच्या उपग्रह छायाचित्रांसाठी परदेशी उपग्रहांची वाट पाहण्याची किंवा त्यांच्यावर अवलंबून राहण्याची आवश्यकता संपुष्टात आली आहे.
इस्रोचे वेगळेपण आणि यशाचे पैलू
‘नॉटी बॉय’ ते ‘गेमचेंजर’ GSLV चा नवा अध्याय: क्रायोजेनिक अप्पर स्टेज तंत्रज्ञानावर आधारित असलेल्या GSLV मोहिमेने दाखवलेली अचूकता इस्रोच्या रॉकेट इंजिनिअरिंगमधील परिपक्वता अधोरेखित करते.
जागतिक स्तरावर मोजक्या देशांच्या पंक्तीत: भू-स्थिर किंवा जिओ-सिंक्रोनस कक्षेतून थेट भू-निरीक्षणाची तांत्रिक गुंतागुंत अत्यंत आव्हानात्मक मानली जाते. इस्रोने ही किमया स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या जोरावर साध्य करत जागतिक अंतराळ क्षेत्रात भारताचा दबदबा सिद्ध केला.
भारतीय उद्योगांची भक्कम भागीदारी (Space Ecosystem): या मोहिमेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे इस्रो आणि भारतीय खासगी उद्योगांमधील समन्वय. उपग्रहाचे सुटे भाग, प्रक्षेपकाचे घटक आणि इलेक्ट्रॉनिक्सच्या निर्मितीत भारतीय उद्योग जगताने मोठी भूमिका बजावली आहे. ‘आत्मनिर्भर भारत’ आणि ‘मेक इन इंडिया’ अभियानाला अंतराळ तंत्रज्ञानात मिळालेला हा नवा आयाम आहे.
इस्रोच्या शिरपेचात मानाचा तुरा
"GSLV-F17 आणि EOS-05 चे यश हे केवळ एका उपग्रहाचे उड्डाण नसून संपूर्ण भारतीय अंतराळ परिसंस्थेच्या (Space Ecosystem) क्षमतेचा विस्तार आहे. भारतीय उद्योग जगतासोबतची भागीदारी आता जागतिक स्तरावर भारताला 'स्पेस पॉवर' म्हणून भक्कम स्थान मिळवून देत आहे."