नाशिक, (प्रतिनिधी) २० ऑक्टोबर - नाशिक जिल्ह्याच्या समृद्ध आदिवासी वारशाचा आणि प्राचीन संस्कृतीचा सुवर्ण ठेवा असलेल्या पारंपरिक बोहाडा महोत्सवातील हस्तकला मुखवट्यांना आता थेट जागतिक व्यासपीठ मिळवून देण्याचे महत्त्वपूर्ण पाऊल महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाने (MTDC) उचलले आहे. पश्चिम घाटाच्या कुशीत वसलेल्या नाशिक जिल्ह्यातील आदिवासी लोककला आणि दैवी परंपरा आता आंतरराष्ट्रीय पर्यटकांपर्यंत पोहोचू लागल्या असून, या उपक्रमामुळे स्थानिक पातळीवर रोजगार निर्मितीलाही मोठी चालना मिळणार आहे.
काय आहे बोहाडा मुखवट्यांचे महत्त्व?
नाशिक जिल्ह्यातील आदिवासी पट्ट्यात, विशेषतः पिंपळसोंड आणि परिसरातील गावांमध्ये सात दिवस चालणाऱ्या या पारंपरिक महोत्सवात पौराणिक पात्रे, असुर, प्राणी आणि विविध दैवी शक्तींचे दर्शन घडवणारे हस्तनिर्मित मुखवटे वापरले जातात. हे मुखवटे घालून रात्री चालणाऱ्या पारंपरिक नृत्यातून आणि उत्सवातून प्राचीन संस्कृती जिवंत ठेवण्याचे काम येथील आदिवासी समाज पिढ्यानपिढ्या करत आला आहे.
या मुखवट्यांची निर्मिती अत्यंत कठीण आणि कलाकुसरीची असते. गावातील प्रमुख कलाकार (उदा. शिवराम गंगा चौधरी यांच्यासारखे मास्टर आर्टिस्ट) आपल्या या कलेच्या जोरावर ही संस्कृती टिकवून आहेत. आता एमटीडीसीने या लोककलेला आंतरराष्ट्रीय पर्यटनाच्या नकाशावर आणल्यामुळे या कलाकारांच्या मेहनतीला जागतिक स्तरावर मान व बाजारपेठ मिळण्यास सुरुवात झाली आहे.
समुदाय-नेतृत्वावर आधारित पर्यटन (Community-Led Tourism)
महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाने (MTDC) या प्रकल्पांतर्गत केवळ मुखवट्यांचे प्रदर्शन न करता, त्याला 'समुदाय-नेतृत्वावर आधारित पर्यटन' (Community-Led Tourism) या संकल्पनेशी जोडले आहे. याचा मुख्य उद्देश पर्यटकांना केवळ संस्कृती दाखवणे हा नसून, आदिवासी बांधवांना आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनवणे हा आहे.
या उपक्रमांतर्गत शबरी आदिवासी विकास महामंडळ आणि पर्यटन विभाग संयुक्तपणे खालील उपाययोजना करत आहेत:
* होमस्टे सुविधा (Home Stays): नाशिकच्या ग्रामीण व आदिवासी भागात येणाऱ्या देशी-विदेशी पर्यटकांसाठी स्थानिक पातळीवर राहण्याची आणि अस्सल आदिवासी जीवनाचा अनुभव घेण्याची सोय म्हणून 'होमस्टे' विकसित केले जात आहेत.
* आर्टिझन मार्केट (Artisan Markets): आदिवासी कलाकारांनी बनवलेल्या हस्तकला व मुखवट्यांच्या थेट विक्रीसाठी हक्काची बाजारपेठ उपलब्ध करून दिली जात आहे, ज्यामुळे मध्यस्थांची दलाली थांबून थेट नफा कलाकारांच्या हातात जाईल.
* पर्यटकांना थेट सहभाग: पर्यटकांना प्रत्यक्ष गावात येऊन या मुखवट्यांची निर्मिती कशी होते हे पाहण्याची, समजून घेण्याची आणि या प्रक्रियेत सहभागी होण्याची संधी मिळत आहे.
जागतिक स्तरावर वाढती पसंती
आजच्या आधुनिक युगात लुप्त होत चाललेल्या लोककलांना पुन्हा ऊर्जितावस्थेत आणण्यासाठी एमटीडीसीचा हा प्रयत्न अत्यंत स्तुत्य मानला जात आहे. परदेशी पर्यटकांमध्ये भारतीय आदिवासी संस्कृतीबद्दल मोठी उत्सुकता असते. नाशिकच्या या बोभाटा मुखवट्यांनी सोशल मीडिया आणि आंतरराष्ट्रीय ट्रॅव्हल प्लॅटफॉर्म्सच्या माध्यमातून जागतिक प्रेक्षकांचे लक्ष वेधून घेतले आहे.
या प्रकल्पामुळे नाशिक जिल्ह्याला धार्मिक व कृषी पर्यटनासोबतच आता 'आदिवासी सांस्कृतिक पर्यटनाचे' (Tribal Cultural Tourism) एक नवे ग्लोबल केंद्र म्हणून ओळख मिळण्यास मदत होणार आहे. स्थानिक ग्रामस्थांचा सहभाग आणि प्रशासकीय पाठबळ यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्था बळकट होण्याबरोबरच आदिवासी संस्कृतीचा हा अनमोल वारसा सुरक्षित भविष्यासाठी जतन केला जात आहे.