शहराने संधी दिली; गावाने मुळे दिली. आता अनुभव समाजाला परत देण्याची वेळ आहे
-ॲड. रमेश काळे, अपर जिल्हाधिकारी (सेवानिवृत्त) 9423580888
साठीनंतर आयुष्य थांबते, अशी एक पारंपरिक धारणा आहे. नोकरी संपली की विश्रांती, घर, आरोग्य आणि निवांतपणा याभोवती जीवन फिरू लागते. पण माझ्या अनुभवाने मला एक वेगळी गोष्ट शिकवली आहे—सेवानिवृत्ती म्हणजे कामाचा शेवट नसतो; ती आपल्या अनुभवाला नव्या दिशेने वापरण्याची सुरुवात असते.
सन २०२४ मध्ये ३४ वर्षांच्या प्रदीर्घ शासकीय सेवेनंतर मी अतिरिक्त जिल्हाधिकारी म्हणून सेवानिवृत्त झालो. महसूल प्रशासनात काम करताना राज्याच्या विविध भागांतील जमीन, महसूल, प्रशासन आणि सामान्य नागरिकांच्या प्रश्नांशी जवळून संबंध आला. हजारो प्रकरणे, असंख्य माणसे आणि विविध प्रकारची आव्हाने यामुळे प्रशासनाकडे पाहण्याची एक वेगळी दृष्टी मिळाली.
नोकरीच्या काळातच सुमारे पाच वर्षे आधी मी एलएल.बी.चे शिक्षण पूर्ण केले. माझी शैक्षणिक पार्श्वभूमी एम.एस्सी. (कृषी)ची आहे. सन २०२३ मध्ये वकिलीची सनद घेतली आणि सेवानिवृत्तीनंतर महसूल व दिवाणी न्यायालयांमध्ये वकिलीची दुसरी इनिंग सुरू केली.
आज नाशिक, पुणे आणि अहिल्यानगर या भागात काम करताना शासकीय सेवेतील ३४ वर्षांचा अनुभव मला मोठ्या प्रमाणावर उपयोगी पडतो. नोकरीतील अनुभव संपलेला नाही; त्याचे रूपांतर आता न्यायालयीन कामात झाले आहे.
सेवानिवृत्तीनंतर मिळालेल्या GPFच्या पैशातून नाशिकमध्ये एक छोटेसे कार्यालय घेतले. त्यामुळे कामासाठी स्वतःची जागा मिळाली आणि नवीन व्यावसायिक जीवनाला एक आधार मिळाला.
मुलांची जबाबदारी आणि मनातील समाधान
पालक म्हणून आयुष्यातील एक महत्त्वाचा टप्पाही आता पूर्ण झाला आहे.
मोठी मुलगी सॉफ्टवेअर इंजिनिअर असून विवाहानंतर स्वतःच्या पायावर उभी आहे. मुलगा UPSCमधून BSFमध्ये Assistant Commandant म्हणून Class-I अधिकारी म्हणून कार्यरत आहे आणि त्याची पत्नी डॉक्टर आहे.
मुलांनी स्वतःचे आयुष्य उभे केले आहे, याचे समाधान आहे. पालक म्हणून असलेल्या प्रमुख जबाबदाऱ्या मोठ्या प्रमाणावर पूर्ण झाल्यामुळे आता स्वतःच्या आवडीच्या गोष्टींसाठी आणि समाजासाठी अधिक वेळ देता येतो. ही निवृत्तीची एक मोठी सकारात्मक बाजू आहे.
चासशी नाते : गावाकडे परतण्याचा एक वेगळा अर्थ
माझे मूळ गाव चास, जिल्हा अहिल्यानगर.
माझ्या आयुष्यात शहराला निश्चितच मोठे स्थान आहे. नाशिकने मला संधी दिल्या, प्रशासनाने मला अनुभव दिला; पण गावाने मला माझी मुळे दिली.
म्हणूनच सेवानिवृत्तीनंतर गावाशी असलेले नाते अधिक जपण्याचा प्रयत्न केला. शेतीशी असलेली नाळ आजही कायम आहे. वकिलीबरोबर शेतीकडेही लक्ष देतो.
पण गावासाठी काहीतरी करावे, ही भावना त्याही पुढे गेली.
चासमध्ये अभ्यासिका : गावातील मुलांच्या स्वप्नांना जागा
माझ्या मूळ गावी मी एक NGO स्थापन करून अभ्यासिका सुरू केली आहे.
आज या अभ्यासिकेत गावातील आणि परिसरातील मुलं-मुली शांत वातावरणात अभ्यास करतात. स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना अभ्यासासाठी योग्य जागा आणि वातावरण मिळावे, हा त्यामागचा मुख्य उद्देश आहे.
या प्रयत्नाचे खरे समाधान कशात आहे, तर या अभ्यासिकेत अभ्यास करणाऱ्या मुला-मुलींची स्पर्धा परीक्षांमधून निवड होत आहे.
एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाची जागा उपलब्ध करून देणे ही छोटी गोष्ट वाटू शकते; पण त्या जागेतून एखाद्याचे आयुष्य बदलू शकते.
माझ्या दृष्टीने ही अभ्यासिका म्हणजे केवळ एक सामाजिक संस्था नाही. ती गावातील तरुणांच्या स्वप्नांना आकार देणारी जागा आहे.
मला वाटते, गावातील प्रत्येक सक्षम व्यक्तीने आपल्या परीने पुढच्या पिढीसाठी काहीतरी केले पाहिजे. पैसा देणे शक्य नसेल तर वेळ द्यावा, वेळ नसेल तर मार्गदर्शन द्यावे; पण समाजाकडून जे मिळाले त्यातील काही भाग समाजाला परत देण्याची भावना असावी.
दोन-अडीच हजार झाडे : वृक्षारोपणापेक्षा वृक्षसंवर्धन
माझ्या आयुष्यात निसर्गालाही विशेष स्थान आहे.
मला झाडे लावण्याची आवड आहे; पण त्यापेक्षा लावलेली झाडे जगवण्याची आणि वाढवण्याची आवड अधिक आहे.
आजपर्यंत सुमारे दोन ते अडीच हजार झाडे लावून ती जगवण्याचा प्रयत्न केला आहे.
वृक्षारोपणाचे कार्यक्रम अनेक ठिकाणी होतात. मात्र झाड लावणे हा फक्त एक दिवसाचा कार्यक्रम आहे; त्यानंतर त्याला पाणी देणे, संरक्षण करणे आणि ते मोठे होईपर्यंत त्याची काळजी घेणे ही खरी परीक्षा असते.
म्हणूनच माझ्यासाठी वृक्षारोपण हा कार्यक्रम नसून वृक्षसंवर्धन ही दीर्घकालीन जबाबदारी आहे.
एकीकडे गावातील विद्यार्थ्यांसाठी अभ्यासिका उभी करणे आणि दुसरीकडे पर्यावरणासाठी झाडे वाढवणे—ही दोन्ही कामे वेगवेगळी दिसली तरी त्यामागची भावना एकच आहे.
पुढच्या पिढीसाठी काहीतरी चांगले मागे ठेवणे.
विद्यार्थ्यांना आपण ज्ञानाची सावली देतो आणि झाडांना वाढवून भविष्यातील पिढ्यांना पर्यावरणाची सावली देतो.
साठीनंतरचा दिनक्रम
सेवानिवृत्तीनंतर स्वतःला व्यस्त ठेवणे माझ्यासाठी कधीच प्रश्न ठरला नाही.
सकाळी पोहणे, चालणे, व्यायाम, वाचन, वकिली, शेती, सामाजिक काम, अभ्यासिका आणि वृक्षसंवर्धन—या सर्वांमुळे दिवस अर्थपूर्ण जातो.
मला पर्यटनाचीही आवड आहे. आतापर्यंत सुमारे बारा देशांना भेटी दिल्या आहेत. युरोपमधील अनेक देशांबरोबरच जपान, भूतान, ऑस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंडला भेट देण्याची संधी मिळाली. वेगवेगळ्या देशांतील शिस्त, सार्वजनिक व्यवस्था, निसर्ग आणि जीवनपद्धती पाहताना आपल्याकडे काय चांगले करता येईल, याचाही विचार मनात येतो.
अनुभव हेच साठीनंतरचे खरे भांडवल
साठी पूर्ण झाल्यावर आपल्याकडे पैसा, संपत्ती किंवा पदापेक्षा एक मोठी गोष्ट असते—अनुभव.
माझ्या बाबतीत ३४ वर्षांची प्रशासकीय सेवा, कायद्याचे शिक्षण, शेतीचा अनुभव, गावाशी असलेले नाते आणि समाजातील विविध घटकांशी आलेला संपर्क ही माझी खरी संपत्ती आहे.
ही संपत्ती स्वतःपुरती ठेवण्यापेक्षा तिचा उपयोग इतरांसाठी करता आला, तर साठीनंतरचे आयुष्य अधिक अर्थपूर्ण होते.
म्हणून माझ्यासाठी—
नोकरी संपली, पण काम संपले नाही.
पद गेले, पण अनुभव गेला नाही.
जबाबदाऱ्या कमी झाल्या, पण सामाजिक बांधिलकी संपली नाही.
आज मी वकिली करतो, शेती करतो, विद्यार्थ्यांसाठी अभ्यासिका चालवतो, झाडे लावतो आणि ती जगवतो.
आणि हे काम इथे थांबणार नाही.
पुढेही माझी ही दुसरी इनिंग सुरूच राहणार आहे.
कदाचित आता कामाचे स्वरूप बदलत जाईल. आणखी काही विद्यार्थी स्पर्धा परीक्षेत यशस्वी होतील, आणखी काही झाडे मोठी होतील, आणखी काही सामाजिक उपक्रम उभे राहतील. पण प्रयत्नाची दिशा तीच राहील—स्वतःला सक्रिय ठेवणे आणि आपल्या अनुभवाचा समाजाला उपयोग करून देणे.
कारण शेवटी आयुष्याची खरी किंमत आपण किती वर्षे जगलो यापेक्षा त्या वर्षांमध्ये आपण किती जीवनांना स्पर्श केला यामध्ये आहे.
शहराने मला संधी दिली; गावाने मला मुळे दिली.
नोकरीने मला अनुभव दिला; सेवानिवृत्तीने तो अनुभव समाजाला देण्याची संधी दिली.
म्हणूनच माझ्यासाठी साठी म्हणजे शेवट नाही—
ती एका नव्या प्रवासाची सुरुवात आहे.
वय साठीनंतर वाढते; पण जगण्याची उमेद कधीही निवृत्त होत नाही.
