केशव खेडकर, (नाशिक) ४ सप्टेंबर - काही वर्षांपूर्वी जिथे प्लास्टिक, घरगुती कचरा आणि दुर्गंधीचे साम्राज्य होते, जिथला श्वास घाणीच्या थरांमुळे गुदमरला होता; आज तिथे दाट, हिरवीगार आणि निसर्गाने नटलेली सुंदर वनराई उभी राहिली आहे. देवळाली कॅन्टोन्मेंट परिसरातील कचरा डेपोच्या तब्बल ५ एकर (१.४० हेक्टर) उजाड जमिनीचा झालेला हा कायापालट म्हणजे निसर्ग संवर्धनाचे एक अत्यंत जिवंत उदाहरण आहे.
सामाजिक वनीकरण विभाग आणि देवळाली कॅन्टोन्मेंट प्रशासनाच्या संयुक्त विद्यमाने, तीन महिला वन कर्मचाऱ्यांच्या जिद्दीमुळे आणि जपानी 'मियावाकी' तंत्रज्ञानाच्या जोरावर येथे ४२ हजार देशी वृक्षांचे 'जीवनवन' साकारले आहे.
कचऱ्याशी लढा अन् मातीचा पुनर्जन्म
कचरा डेपोतील साचलेल्या कचऱ्यामुळे भूजल आणि जवळचे जलस्रोत दूषित होत होते. ही गंभीर समस्या ओळखून वनरक्षक सुनीता देशमुख यांनी कॅन्टोन्मेंटचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) अभिषेक त्रिपाठी व सचिन ठाकरे यांची भेट घेऊन कचरा डेपोच्या जागी घनदाट जंगल उभारण्याची संकल्पना मांडली.
सामाजिक वनीकरण विभागाचे वनसंरक्षक गजेंद्र हिरे आणि विभागीय वन अधिकारी गणेश रणदिवे यांच्या मार्गदर्शनाखाली आरएफओ सविता पाटील, वनरक्षक सुनीता देशमुख, वनरक्षक करुणा पगारे आणि वनपाल सुचिता पाटील यांनी या मोहिमेचे नेतृत्व केले.
जमिनीची मशागत: वर्षानुवर्षे साचलेला प्लास्टिक व इतर कचरा हटवून योग्य विल्हेवाटीसाठी पाठवण्यात आला. जमिनीची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी तब्बल १ मीटर खोलीपर्यंत उत्खनन करून त्यात सेंद्रिय शेणखत, भाताची तूस आणि दर्जेदार कंपोस्ट मिसळण्यात आले.
मियावाकी तंत्रज्ञान: ४ पदरी शास्त्रीय वृक्षलागवड
सुमारे १.४० हेक्टर क्षेत्रावरील दोन भूखंडांवर १ मीटर बाय १ मीटर अंतरावर नियोजनबद्ध पद्धतीने लागवड करण्यात आली. यामध्ये ४० हून अधिक देशी वृक्षप्रजातींच्या ४२ हजार रोपांचा समावेश आहे.
नैसर्गिक जंगलाप्रमाणे वृक्षांची ४ स्तरांमध्ये रचना करण्यात आली आहे:
सर्वोच्च स्तरातील उंच वृक्ष: २०%
मोठी झाडे: ४०%
उपवृक्ष: २७%
झुडपे: १३%
या शास्त्रीय रचनेमुळे रोपांना वरच्या दिशेने सूर्यप्रकाशाकडे वेगाने वाढण्याची स्पर्धा निर्माण होते, ज्यामुळे पारंपरिक वृक्षलागवडीपेक्षा मियावाकी पद्धतीमध्ये झाडे अत्यंत जलद गतीने वाढतात.
संरक्षण अन् प्रत्येक थेंबाचे नियोजन
नवजात वनाचे भटक्या जनावरांपासून आणि अनधिकृत प्रवेशापासून रक्षण करण्यासाठी संपूर्ण परिसराला मजबूत तारांचे कुंपण घालण्यात आले आहे. तसेच प्रत्येक रोपाच्या मुळापर्यंत पाणी पोहोचावे यासाठी ठिबक सिंचन (Drip Irrigation) व्यवस्था उभारण्यात आली आहे.
पर्यावरणाला अन् जैवविविधतेला नवे बळ
देवळाली कॅम्पचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (IDES) अभिषेक त्रिपाठी यांनी या ऐतिहासिक परिवर्तनाचे कौतुक केले आहे. पूर्वी कचऱ्यातून निघणारे दूषित द्रव (Leachate) थेट नदीपात्रात मिसळत होते, जे आता पूर्णपणे थांबले आहे.
या सूक्ष्म वनामुळे (Mini Forest) स्थानिक पातळीवर:
पक्षी, फुलपाखरे आणि विविध कीटकांना सुरक्षित अधिवास मिळाला आहे.
वातावरणातील प्रदूषण शोषून घेण्यास मदत होत आहे.
भूजल पातळी वाढण्यास आणि जमिनीतील ओलावा टिकून राहण्यास मदत होत आहे.
स्थानिक तापमान नियंत्रणात राहण्यास मदत होत आहे.
स्त्रीशक्ती आणि प्रशासनाचा आदर्श मेळ
कागदावरील योजना प्रत्यक्षात जमिनीवर उतरवणे हे मोठे आव्हान असते. मात्र, सुनीता देशमुख, करुणा पगारे आणि सुचिता पाटील या महिला कर्मचाऱ्यांच्या अथांग परिश्रमाला प्रशासनाची भक्कम साथ मिळाली. देवळालीचा हा 'जीवनवन' प्रकल्प आज संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी पर्यावरण संवर्धनाचे एक सुंदर, जिवंत आणि प्रेरणादायी 'हिरवे प्रारूप' (Green Model) ठरत आहे.
