नवी दिल्ली, (प्रतिनिधी) १८ जुलै - आंतरराष्ट्रीय अन्न मानक-निर्धारण क्षेत्रात भारताने एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि ऐतिहासिक टप्पा गाठला आहे. स्वित्झर्लंडमधील जिनिव्हा येथे ६ ते १० जुलै २०२६ दरम्यान आयोजित 'कोडेक्स अॅलिमेंटेरियस आयोगाच्या' (CAC49) एकोणपन्नासाव्या सत्रात, भारताच्या पुढाकाराने मसाला वेलची, धणे आणि व्हॅनिला या तीन महत्त्वाच्या मसाल्यांसाठीची जागतिक मानके (Codex Standards) स्वीकारण्यात आली आहेत. या नव्या मानकांमुळे जागतिक बाजारपेठेत भारतीय मसाल्यांचा प्रवेश अधिक सुलभ होणार असून, देशाच्या निर्यातक्षमतेला मोठी चालना मिळणार आहे. अन्न आणि कृषी संघटना (FAO) तसेच जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) यांच्या संयुक्त विद्यमाने कार्यरत असलेला 'कोडेक्स अॅलिमेंटेरियस आयोग' (CAC) जागतिक स्तरावर विज्ञान-आधारित अन्न सुरक्षा आणि गुणवत्ता मानके निश्चित करणारी सर्वोच्च संस्था आहे.
भारताचे जागतिक स्तरावरील नेतृत्व
या संपूर्ण प्रक्रियेत भारताने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे. जागतिक स्तरावरील पाच महत्त्वाच्या कोडेक्स वस्तू समित्यांपैकी एक असलेल्या 'कोडेक्स मसाला आणि स्वयंपाकासाठी वापरल्या जाणाऱ्या औषधी वनस्पती समिती'चे (CCSCH) यजमानपद भारताकडे आहे, तर भारताचे 'स्पाइसेस बोर्ड' या समितीचे सचिवालय म्हणून काम पाहते. ऑक्टोबर २०२५ मध्ये गुवाहाटी येथे झालेल्या समितीच्या आठव्या सत्रात या तीन मसाल्यांची मानके निश्चित करण्यात आली होती, ज्यावर आता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मंजुरीची मोहोर उमटली आहे.
या निर्णयाचे भारतासाठीचे महत्त्व आणि फायदे:
व्यापारातील अडथळे दूर होणार: नव्याने स्वीकारलेल्या मानकांमुळे जागतिक बाजारपेठांमध्ये गुणवत्तेच्या आवश्यकतांमध्ये एकरूपता येईल, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापार अधिक पारदर्शक आणि सुलभ होईल.
ईशान्य भारतासाठी अभिमानास्पद: मसाला वेलचीचे मूळ स्थान भारताचा ईशान्य हिमालयीन प्रदेश आहे. त्यामुळे या मानकाचा स्वीकार स्थानिक शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत फायदेशीर ठरेल.
धणे निर्यातीत भारताचा दबदबा वाढणार: भारत हा धण्याचा जगातील सर्वात मोठा उत्पादक आणि निर्यातदार देश आहे. या जागतिक मानकामुळे भारताची बाजारातील स्पर्धात्मकता आणखी मजबूत होईल.
व्हॅनिला व्यापारात विश्वासार्हता: जरी भारत सध्या व्हॅनिलाची आयात करत असला, तरी या जागतिक गुणवत्ता चौकटीमुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापारात सुसंगतता येईल आणि ग्राहकांचा विश्वास दृढ होईल.
आंतरराष्ट्रीय समितीत भारताला महत्त्वाचे सह-अध्यक्षपद
याच सत्रादरम्यान, आयोगाने नवीन खाद्यपदार्थांच्या जोखीम विश्लेषणाबाबत धोरणात्मक मार्गदर्शन तयार करण्यासाठी एक विशेष 'इलेक्ट्रॉनिक वर्किंग ग्रुप' (EWG) स्थापन केला आहे. या गटाचे अध्यक्षपद युरोपियन युनियनकडे सोपवण्यात आले असून, भारताची या गटाचे 'सह-अध्यक्ष' म्हणून निवड करण्यात आली आहे. भारताची ही विनंती आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्य होणे, हे देशाचे वाढते तांत्रिक नैपुण्य आणि जागतिक अन्न मानकांच्या विकासातील भारताचे सक्रिय योगदान अधोरेखित करणारे आहे.
या ऐतिहासिक घडामोडींमुळे विज्ञान-आधारित आंतरराष्ट्रीय मानकांना चालना देण्यासोबतच, जागतिक बाजारपेठेत भारतीय कृषी आणि अन्न उत्पादनांची प्रतिष्ठा आणि स्पर्धात्मकता वाढवण्याप्रति भारताची वचनबद्धता पुन्हा एकदा सिद्ध झाली आहे.
