मुंबई, (प्रतिनिधी) १४ जून २०२६
भारतातील विज्ञान प्रसार आणि अनुभवात्मक शिक्षणात अग्रगण्य असलेल्या मुंबईतील ‘नेहरू विज्ञान केंद्रा’तर्फे आंतरराष्ट्रीय संग्रहालय दिनाचे औचित्य साधून ‘ॲड्रेनालाईन साय-ॲडव्हेंचर झोन’ या नाविन्यपूर्ण आणि थरारक विज्ञान विभागाचे अनावरण करण्यात आले आहे. चिल्ड्रन्स सायन्स पार्क अंतर्गत विकसित करण्यात आलेला हा झोन म्हणजे खेळ, शारीरिक हालचाली, साहस आणि वैज्ञानिक शोध यांचा एक अनोखा मेळ आहे.
पारंपरिक वर्गखोलीतील शिक्षणाच्या पलीकडे जाऊन विद्यार्थ्यांना खेळता-खेळता विज्ञानाचे कठीण सिद्धांत सोप्या भाषेत समजावून सांगणे, हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे. विशेषतः विद्यार्थी आणि तरुण वर्गाला डोळ्यांसमोर ठेवून या झोनची रचना करण्यात आली आहे.
काय आहे 'ॲड्रेनालाईन साय-ॲडव्हेंचर झोन'?
हा केवळ एक साहसी पार्क नसून उपयोजित विज्ञानाची (Applied Science) प्रत्यक्ष अनुभूती देणारी प्रयोगशाळा आहे. मानवी शरीर विविध भौतिक बले आणि वातावरणीय बदलांना कसा प्रतिसाद देते, हे अभ्यागतांना येथे स्वतः अनुभवता येईल. यामध्ये प्रामुख्याने बायोमेकॅनिक्स, गुरुत्वाकर्षण, समतोल, गती, ऊर्जेचे रूपांतरण आणि मानवी हालचालींचे सिद्धांत प्रत्यक्ष कृतीतून शिकायला मिळतात.
प्रमुख आकर्षणे आणि वैज्ञानिक वैशिष्ट्ये:
हा संपूर्ण झोन दोन विभागांमध्ये विभागण्यात आला असून, त्यातील मुख्य आकर्षणे खालीलप्रमाणे आहेत:
विभाग 'ए' (झोन ए)
झिप लाईन (Zip Line): लटकलेल्या वायरवरून प्रवास करताना गुरुत्वाकर्षणामुळे स्थितीज ऊर्जेचे गतिज ऊर्जेमध्ये होणारे रूपांतर येथे अनुभवता येईल. या सफरीदरम्यान घर्षण, हवेचा दाब (Aerodynamics), गतीचा वेग (Acceleration) आणि समतोल साधण्याचे विज्ञान समजेल.
झिप बाईक (Zip Bike): थेट हवेत लटकलेल्या केबलवर सायकल चालवण्याचा थरार! याद्वारे स्थिरता, गुरुत्वमध्य (Centre of Gravity) आणि मानवी स्नायूंची शक्ती गतीमध्ये कशी रूपांतरित होते, याचे प्रात्यक्षिक पाहता येईल.
आऊटडोअर वॉल क्लायंबर (Wall Climber): कृत्रिम भिंतीवर चढताना मानवी शरीर एखाद्या तरफेसारखे (Lever) कसे कार्य करते, तसेच वजन वितरण आणि घर्षण यांचे काय महत्त्व असते, याचे व्यावहारिक ज्ञान याद्वारे मिळते.
विभाग 'बी' (झोन बी)
ह्युमन जायरो (Human Gyro): अंतराळवीर आणि लढाऊ विमानांच्या वैमानिकांना अंतराळात किंवा हवेत जसा अनुभव येतो, तसाच बहु-अक्षीय फिरणारा थरार येथे अनुभवता येईल. याद्वारे कोनीय संवेग (Angular Momentum) आणि मानवी संतुलन प्रणालीचे कार्य शिकता येईल.
३६०-अंश सायकल (360-Degree Cycle): मानवी शक्ती गुरुत्वाकर्षणावर मात करू शकते का? याचे उत्तर देणारे हे प्रदर्शन आहे. यात सायकल चालवत संपूर्ण उभा गोलाकार फेरा पूर्ण करण्याचे आव्हान असते, ज्यातून केंद्राभिमुख बल (Centripetal Force) आणि वर्तुळाकार गतीची संकल्पना स्पष्ट होते.
अनुभवातून विज्ञान शिक्षणाचा नवा टप्पा
नेहरू विज्ञान केंद्राची ही मोहीम सर्व वयोगटातील लोकांसाठी विज्ञान शिक्षण अधिक आकर्षक आणि सुलभ करणारी आहे. विद्यार्थ्यांमध्ये विज्ञानाबद्दलची उत्सुकता वाढवण्यासाठी आणि कुटुंबासह विज्ञानाचा आनंद घेण्यासाठी हा झोन उत्तम पर्याय ठरत आहे.
केंद्रातर्फे मुद्रित, इलेक्ट्रॉनिक आणि डिजिटल माध्यमांच्या प्रतिनिधींना या झोनच्या थेट प्रात्यक्षिकांचे वार्तांकन करण्यासाठी आमंत्रित करण्यात आले असून, जास्तीत जास्त विद्यार्थी, शिक्षक आणि विज्ञानप्रेमींनी या सुविधेचा लाभ घ्यावा, असे आवाहन करण्यात आले आहे.
