नाशिक, (प्रतिनिधी) १ नोव्हेंबर - पावसाची अनिश्चितता, लहरी हवामान आणि एल-निनोचा (El-Nino) वाढता धोका यामुळे शेतीसमोर दरवर्षी पाण्याचे मोठे संकट उभे ठाकते. अशा या दुष्काळी आव्हानांवर मात करण्यासाठी नाशिक जिल्ह्यातील इगतपुरी तालुक्यातील 'शेनवड बुद्रुक' गावच्या शेतकऱ्यांनी एक ऐतिहासिक आणि प्रेरणादायी पाऊल उचलले आहे. पानी फाउंडेशनच्या प्रेरणेतून या गावातील शेतकऱ्यांनी केवळ ६ दिवसांत आणि शून्य खर्चात चक्क १०० वनराई बंधारे (Vanrai Bandharas) उभारून जलसंधारणाचा एक नवा आदर्श संपूर्ण देशासमोर निर्माण केला आहे.
पानी फाउंडेशनच्या 'नेतृत्व संवादा'तून मिळाली प्रेरणा
यंदा पावसाने ओढ दिल्याने उभ्या पिकांना पाणी कुठे द्यायचं आणि पावसाळ्यात वाया जाणारे पाणी कसे अडवायचे, असा मोठा प्रश्न शेतकऱ्यांसमोर होता. याच चिंतेतून शेणवड बुद्रुक गावातील 'संजीवनी शेतकरी गटा'तील १३ शेतकऱ्यांना एक क्रांतिकारी विचार सुचला.
सप्टेंबर महिन्यात पार पडलेल्या पानी फाउंडेशनच्या 'नेतृत्व संवाद' कार्यक्रमातून प्रेरणा घेत, या शेतकऱ्यांनी आपल्या गावासाठी काहीतरी ठोस करण्याचा निर्णय घेतला आणि अवघ्या ६ दिवसांत १०० वनराई बंधारे बांधण्याचे कठीण उद्दिष्ट आपल्या डोळ्यांसमोर ठेवले.
श्रमदान आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभावी वापर
हा उपक्रम पूर्णपणे श्रमदान आणि शून्य खर्चावर आधारित होता. गटाचे मेंटर तथा सहायक कृषी अधिकारी शिवचरण कोकाटे यांच्या मार्गदर्शनाखाली या कामाचे अचूक नियोजन करण्यात आले.
तांत्रिक नियोजन: डोंगरदऱ्यांतून वेगाने वाहून जाणारे पाणी अडवून ते जास्तीत जास्त जमिनीत मुरवणे आणि गरजेच्या वेळी शेतीसाठी उपलब्ध करून देणे, हा यामागचा मूळ हेतू होता.
साहित्याचा वापर: जिथे माती आणि रेती सहज उपलब्ध होती, तिथे रिकाम्या गोण्यांचा वापर करून बंधारे बांधले; तर जिथे गोण्या उपलब्ध नव्हत्या, तिथे परिसरातील उपलब्ध दगडांचा वापर करून मजबूत बांध घालण्यात आले.
लोकांचा सहभाग: बांधकामा सुरू असलेल्या ठिकाणांवरून विनामूल्य गोण्या गोळा करण्यात आल्या. गटातील १३ शेतकऱ्यांसोबत त्यांच्या कुटुंबीयांनी आणि गावातील इतर नागरिकांनीही उत्स्फूर्तपणे मदतीचा हात पुढे केला. अशा प्रकारे सुमारे ५० जण एकत्र आले आणि त्यांनी टप्प्याटप्प्याने १०० वनराई बंधाऱ्यांचे काम यशस्वीरित्या पूर्ण केले.
पहिल्याच बंधाऱ्यापासून दिसले सकारात्मक परिणाम
या सामुदायिक श्रमाचे फळ अवघ्या काही तासांतच दिसून आले. गटातील शेतकरी कोंडाजी गिळंदे यांनी आपला अनुभव सांगताना म्हटले, "आम्ही पहिलाच बंधारा बांधला, तेव्हा शेजारील एका शेतकऱ्याचे भेंडीचे पीक पाण्याचा अभाव असल्यामुळे वाळत चालले होते. आधी तिथे पाणी अडत नव्हते; परंतु बंधारा बांधताच त्या पाण्याचा लगेच फायदा झाला. त्या शेतकऱ्याने त्याच दिवशी इंजिन आणून पिकाला पाणी दिले, ज्यामुळे त्याचे संपूर्ण भेंडीचे पीक वाचले!"
आगामी रब्बी हंगामासाठी मोठा दिलासा
या १०० वनराई बंधाऱ्यांमुळे परिसराला होणारे फायदे अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरणार आहेत:
पाण्याची उपलब्धता: नाल्यांमधील पाणी अधिक काळ साठून राहण्यास आणि भूजल पातळी वाढण्यास मदत होईल.
जमिनीत ओलावा: परिसरातील जमिनीत ओलावा टिकून राहिल्यामुळे उन्हाळ्यात पिण्याच्या पाण्याचा आणि जनावरांच्या चारा पाण्याचा प्रश्न सुटण्यास मदत होईल.
रब्बी पिकांना संजीवनी: या संरक्षित जलसाठ्यामुळे आगामी रब्बी हंगामात हरभरा, ज्वारी यांसारख्या पिकांची लागवड करणे शेतकऱ्यांना सुलभ होईल.
नाशिकच्या या धडाडीच्या शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन दाखवून दिले की, पैशांशिवाय केवळ सामूहिक इच्छाशक्ती, जिद्द आणि श्रमदानाच्या बळावर निसर्गाच्या प्रत्येक संकटावर मात करता येते!