मनोहर शिंदे, (नाशिक) ३० ऑक्टोबर - नाशिकची जीवनदायिनी आणि देशभरातील कोट्यवधी भाविकांचे परम श्रद्धास्थान असलेली पवित्र गोदावरी नदी आता केवळ नावापुरतीच उरली असून, ती जैविक दृष्ट्या पूर्णपणे ‘मृत’ (Biologically Dead) झाल्याचे धक्कादायक वास्तव समोर आले आहे. ज्या गोदातीरावर कुंभमेळ्याचे पवित्र ध्वजारोहण संपन्न होत आहे आणि जिथे पुढील काळात देश-विदेशातून लाखो भाविक मोक्षप्राप्तीसाठी शाही स्नानाला येणार आहेत, त्याच गोदावरीचा नैसर्गिक श्वास पूर्णपणे थांबला आहे. ही नदी आता जिवंत जलस्रोत राहिलेली नसून, विनाप्रक्रिया सोडलेले सांडपाणी, मानवी मलमूत्र आणि विषारी रसायने वाहून नेणारे एक महाकाय उघडे गटार बनली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (MPCB) ताज्या तपासणी अहवालाने या भीषण परिस्थितीवर अधिकृत शिक्कामोर्तब केले आहे.
तपासणी अहवालातील धडकी भरवणारे वास्तव
महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या नाशिक प्रादेशिक प्रयोगशाळेने ५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी गोदावरी पात्रातील विविध ठिकाणांहून पाण्याच्या नमुन्यांची तपासणी केली. १९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी जारी करण्यात आलेल्या या अहवालातील निष्कर्ष डोळे पांढरे करणारे आहेत:
* प्राणवायू पूर्णपणे नष्ट (Dissolved Oxygen = NIL): तपोवन (गोदावरी-कपिला संगम), दसक परिसर (नांदूर गाव) आणि समतानगर (टाकळी परिसर) या तिन्ही प्रमुख तपासणी केंद्रांवर पाण्यात विरघळलेला ऑक्सिजन अक्षरशः ‘शून्य’ (NIL) आढळला आहे. पाण्यात ऑक्सिजन शून्य होणे हा नदीच्या जैविक मृत्यूचा अंतिम पुरावा मानला जातो. यामुळे या पाण्यात मासे किंवा इतर कोणत्याही जलचराचे जिवंत राहणे अशक्य बनले आहे.
* तपोवनात प्रदूषणाचा तांडव (BOD ८५ mg/L): गोदावरी आणि कपिला नदीच्या संगमावर (तपोवन) बायोलॉजिकल ऑक्सिजन डिमांड (BOD) तब्बल ८५ मिग्रॅ/लिटर इतकी नोंदवली गेली आहे. ही पातळी सुरक्षित मानकांपेक्षा (३ मिग्रॅ/लिटरपेक्षा कमी) २८ पटीने अधिक आहे. येथील पाणी करडे पडले असून, त्याला असह्य दुर्गंधी येत असल्याचे अहवालातील निरीक्षणात नमूद आहे.
* घातक रासायनिक कचऱ्याचा पूर (COD १९६ mg/L): रासायनिक प्रदूषणाची तीव्रता दर्शवणारी केमिकल ऑक्सिजन डिमांड (COD) तपोवन परिसरात चक्क १९६ मिग्रॅ/लिटर आणि दसक परिसरात १४० मिग्रॅ/लिटर आढळली आहे. नदीपात्रात प्रक्रिया न केलेले घातक औद्योगिक सांडपाणी थेट मिसळत असल्याचा हा स्पष्ट पुरावा आहे.
* पाण्यात थेट मानवी विष्ठा (Faecal Coliform): अहवालानुसार पाण्यात मानवी विष्ठेतील ‘फिकल कॉलिफॉर्म’चे प्रमाण तपोवन येथे ७० MPN/100ml आणि टोटल कॉलिफॉर्म २८० MPN/100ml इतके धोकादायक आढळले आहे. टाकळी व दसक भागातही हे प्रमाण अनुक्रमे ३३ व ६३ MPN/100ml आहे. यावरून संपूर्ण शहराचे मलमूत्रमिश्रित सांडपाणी थेट नदीत ओतले जात असल्याचे सिद्ध होते.
| तपासणीचे ठिकाण | विरघळलेला ऑक्सिजन (DO) | BOD (mg/L) | COD (mg/L) | फिकल कॉलिफॉर्म (MPN/100ml) | पाण्याची प्रत्यक्ष स्थिती |
| गोदावरी-कपिला संगम (तपोवन) | Nil | ८५.० | १९६.० | ७०.० | करडे, गढूळ, असह्य तीव्र दुर्गंधी |
| दसक परिसर, आग्रा हायवे (नांदूर) | Nil | ५२.० | १४०.० | ६३.० | रंगहीन, गंधहीन |
| समतानगर (टाकळी परिसर) | Nil | १७.० | ४८.० | ३३.० | गढूळ, दुर्गंधीयुक्त |
श्रद्धेच्या नावाखाली भाविकांचे आरोग्य धोक्यात
धार्मिक उत्सवाच्या नावाखाली गोदावरीच्या पात्रात उतरणाऱ्या भाविकांच्या आरोग्याशी हा थेट खेळ सुरू आहे. ई-कोलाय आणि मानवी मलमूत्राचे घातक जिवाणू असलेल्या या पाण्यात आचमन करणे तर दूरच, पण साधे स्नान करणेही अत्यंत जीवघेणे ठरू शकते. वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, अशा अत्यंत दूषित पाण्यामुळे भाविकांना त्वचेचे गंभीर विकार, टायफॉईड, कॉलरा, गॅस्ट्रो तसेच काविळीसारखे यकृताचे तीव्र संसर्गजन्य आजार जडण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे.
प्रशासकीय निष्क्रियतेवर ३ नोव्हेंबरला उच्च न्यायालयात सुनावणी
नदी संवर्धनाच्या नावाखाली आजवर शेकडो कोटी रुपयांचा निधी खर्च होऊनही महापालिका प्रशासन आणि संबंधित यंत्रणा सांडपाणी थेट पात्रात मिसळण्यापासून रोखण्यात सपशेल अपयशी ठरल्या आहेत. कुंभमेळ्याच्या भव्यदिव्य आयोजनाचे केवळ बाह्य देखावे उभे केले जात असताना प्रत्यक्ष नदीचे अस्तित्व मात्र संपण्याच्या मार्गावर आहे.
पर्यावरणप्रेमी राजेश पंडित यांच्या पाठपुराव्यामुळे गोदावरी प्रदूषणप्रकरणी मुंबई उच्च न्यायालयात दाखल याचिकेवर येत्या ३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी तातडीची सुनावणी होणार आहे. प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचा हा संपूर्ण अहवाल उच्च न्यायालयाच्या पटलावर सादर केला जाणार असून, नदीचा जैविक मृत्यू होईपर्यंत अक्षम्य दुर्लक्ष करणाऱ्या नाशिक महानगरपालिका आणि दोषी अधिकाऱ्यांवर कठोर कायदेशीर कारवाईची मागणी केली जाणार आहे.