नाशिक, (प्रतिनिधी) ३० ऑक्टोबर - गुरु ग्रह सिंह राशीत प्रवेश करणार असल्यामुळे येत्या ३१ ऑक्टोबर २०२६ पासून ऐतिहासिक आणि पवित्र अशा ‘त्र्यंबकेश्वर-नाशिक सिंहस्थ कुंभमेळ्या’चा शुभारंभ होत आहे. पंचांगकर्ते व खगोल अभ्यासक दा. कृ. सोमण यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, गुरु ग्रह वक्री आणि मार्गी झाल्यामुळे यावर्षी तब्बल तीन वेळा सिंह राशीत राहणार आहे. त्यामुळे यंदाचा कुंभमेळा हा ‘त्रिखंडी सिंहस्थ कुंभमेळा’ म्हणून ओळखला जाणार असून, देशभरातून लाखो भाविक व साधू-संत या पर्वात सहभागी होणार आहेत.
कुंभमेळ्याची पौराणिक आणि खगोलशास्त्रीय पार्श्वभूमी
धर्मग्रंथानुसार, देव आणि दानवांनी केलेल्या समुद्रमंथनानंतर धन्वंतरी हातात अमृत कुंभ घेऊन बाहेर आले. अमृत कुंभ राक्षसांच्या हाती लागू नये म्हणून इंद्रपुत्र जयंतने तो पळवला. या झटापटीत पृथ्वीवर चार ठिकाणी (प्रयागराज, नाशिक-त्र्यंबकेश्वर, हरिद्वार आणि उज्जैन) अमृतकुंभातून अमृताचे थेंब सांडले.
खगोलशास्त्रानुसार, बारा वर्षांत गुरु आणि सूर्य ज्या राशीत असतात आणि ज्या क्षेत्रामध्ये अमृताचे थेंब पडले, त्या त्या क्षेत्रात कुंभमेळा भरतो. गुरु ग्रह सिंह राशीत आणि सूर्य कर्क किंवा सिंह राशीत असताना गोदावरी काठी नाशिक-त्र्यंबकेश्वर क्षेत्री सिंहस्थ कुंभमेळा भरतो. यापूर्वी ३१ जुलै २००३ ते २७ ऑगस्ट २००४ आणि १४ जुलै २०१५ ते ११ ऑगस्ट २०१६ या काळात हा कुंभमेळा झाला होता. आता २०२६-२८ मधील या त्रिखंडी सोहळ्यानंतर थेट ७ ऑक्टोबर २०३८ ते ४ मार्च २०३९ या कालावधीत पुन्हा असा योग येणार आहे.
त्रिखंडी सिंहस्थ कुंभमेळ्याचे टप्पे व कालावधी
वक्री-मार्गी गतीमुळे गुरु ग्रह तीन वेगवेगळ्या टप्प्यांत सिंह राशीत प्रवेश करणार असल्याने हा कुंभमेळा तीन भागांत पार पडेल:
१. प्रथम टप्पा: ३१ ऑक्टोबर २०२६ (आश्विन कृ. ६, शके १९४८) ते २४ जानेवारी २०२७ (पौष कृ. २)
२. द्वितीय टप्पा: २५ जून २०२७ (ज्येष्ठ कृ. ६, शके १९४९) ते २६ नोव्हेंबर २०२७ (कार्तिक कृ. १३)
३. तृतीय टप्पा: २८ फेब्रुवारी २०२८ (फाल्गुन शु. ३, शके १९४९) ते २४ जुलै २०२८ (श्रावण शु. ३, शके १९५०)
महत्त्वाचे सिंहस्थ ध्वजारोहण आणि अमृतस्नान (शाही स्नान) मुहूर्त
* ध्वजारोहण व सिंहस्थ प्रारंभ: ३१ ऑक्टोबर २०२६, शनिवार, दुपारी १२:०२ वाजता.
* प्रथम अमृत स्नान: सोमवार, २ ऑगस्ट २०२७ (आषाढ सोमवती अमावास्या).
* द्वितीय अमृत स्नान: मंगळवार, ३१ ऑगस्ट २०२७ (श्रावण अमावास्या).
* तृतीय अमृत स्नान: शनिवार, ११ सप्टेंबर २०२७ (भाद्रपद शुक्ल परिवर्तिनी एकादशी).
* सिंहस्थ समाप्ती: सोमवार, २४ जुलै २०२८.
याशिवाय ३१ ऑक्टोबर २०२६, ५ नोव्हेंबर (रमा एकादशी), २०-२१ नोव्हेंबर (प्रबोधिनी एकादशी), २४ नोव्हेंबर (कार्तिक पौर्णिमा) तसेच पौर्णिमा, अमावास्या, व्यतिपात आणि वैधृती योग हे दिवस देखील अमृतस्नानासाठी अत्यंत पुण्यकारक मानले गेले आहेत.
त्र्यंबकेश्वर आणि नाशिक क्षेत्राचे आध्यात्मिक महत्त्व
पुराणांमध्ये गोदावरी नदीच्या उगमस्थानाचे व त्र्यंबकेश्वरचे মাহात्म्य अत्यंत आदराने गायले गेले आहे. गौतम ऋषींनी पवित्र दर्भांनी गंगेचा ओघ अडवून स्नान केल्यामुळे या क्षेत्राला ‘कुशावर्त तीर्थराज’ असे नाव मिळाले. पद्मपुराणानुसार, साठ हजार वर्षे भागीरथी गंगेत स्नान केल्यानंतर जे पुण्य प्राप्त होते, तेवढे पुण्य सिंहस्थ काळात गोदावरी नदीत एकदा स्नान केल्याने मिळते. म्हणूनच शैव व वैष्णव पंथीय साधू-संत, अखाड्यांचे महंत आणि भाविक मोठ्या संख्येने गोदावरीतीरी व कुशावर्तात अमृतस्नान करण्यासाठी येतात.
अध्यात्मशास्त्र, भक्ती आणि श्रद्धा
अध्यात्मशास्त्र हे आत्मज्ञानाचे आणि अंतिम सत्य शोधण्याचे शास्त्र आहे. सिंहस्थ कुंभमेळ्यात नदीस्नान करणे केवळ धार्मिक कर्म नसून ती एक आध्यात्मिक साधना आहे. भक्ती म्हणजे ईश्वराच्या ठिकाणी पराकाष्टेचा अनुराग आणि श्रद्धा म्हणजे सत्यावर आधारित मनःस्वास्थ्य टिकवणारी भावना होय. या श्रद्धेपोटीच दर १२ वर्षांनी कुंभमेळ्यात भक्तांचा महासागर लोटतो.
यंदाच्या त्रिखंडी सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या निमित्ताने नाशिक व त्र्यंबकेश्वर नगरीत जय्यत तयारी सुरू असून, प्रशासनाकडूनही भाविकांसाठी आवश्यक सुविधांचे नियोजन केले जात आहे. पवित्र गोदावरीस्नानाचा लाभ घेण्यासाठी देश-विदेशातून येणाऱ्या भाविकांसाठी हा कुंभमेळा एक अपूर्व आध्यात्मिक सोहळा ठरणार आहे.