मुंबई, (प्रतिनिधी) १५ जून - कोकण आणि महाराष्ट्राच्या काही भागांत हजेरी लावल्यानंतर मान्सूनची प्रगती पूर्णपणे खुंटली असून, उपग्रहाने (सॅटेलाईट) टिपलेल्या ताज्या छायाचित्रांनी देशाची चिंता वाढवली आहे. सॅटेलाईट फोटोंमध्ये मान्सून जणू भारतातून पूर्णपणे गायब झाल्यासारखा भासत आहे. देशाच्या दक्षिण आणि मध्य भागात पोहोचल्यानंतर अवघ्या काही दिवसांतच पावसाच्या गतीमध्ये मोठी घसरण झाली असून, हवामान विभागाने दिलेल्या माहितीनुसार, ४ जून ते १५ जून दरम्यान देशभरात पावसाची तब्बल ६४ टक्के घट नोंदवली गेली आहे.
'इन्सॅट-३डीएस' उपग्रहाने टिपले चिंताजनक चित्र
भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) आकडेवारीनुसार, या कालावधीत सरासरी ५३.७ मिमी पावसाच्या तुलनेत देशात केवळ १९.२ मिमी इतकाच पाऊस झाला आहे. १५ जून रोजी 'इन्सॅट-३डीएस' (INSAT-3DS) या अत्याधुनिक उपग्रहाने टिपलेल्या फोटोंमध्ये मान्सूनची दयनीय स्थिती स्पष्टपणे समोर आली आहे. मान्सून काळात ढगांचा मोठा थर दिसण्याऐवजी, बहुतांश द्वीपकल्पीय आणि मध्य भारतात आकाश असामान्यपणे निरभ्र (स्वच्छ) दिसत आहे. सॅटेलाईट नकाशामध्ये मध्य, दक्षिण आणि पूर्व भारताचा मोठा भाग पिवळ्या आणि लाल रंगात दिसत असून, हे रंग पाऊस गायब असल्याचे संकेत देतात.
अरबी समुद्रातील शाखाही विखुरली
सध्या ढगांची मुख्य हालचाल केवळ हिमालय, ईशान्य भारत आणि इंडो-गंगेच्या खोऱ्यात उत्तरेकडील भागांवर केंद्रित झाली आहे. दुसरीकडे, महाराष्ट्राला पाऊस देणारी अरबी समुद्रातील मान्सूनची शाखाही कमालीची कमकुवत आणि विखुरलेली दिसत आहे. कर्नाटक, तेलंगणा, आंध्र प्रदेश आणि महाराष्ट्रात मान्सून तांत्रिकदृष्ट्या पुढे सरकला असला, तरी प्रत्यक्षात पावसाचा वेग चिंता वाटावी इतका मंदावला आहे.
...म्हणून मान्सूनला संघर्ष करावा लागतोय!
हवामान तज्ज्ञांच्या मते, पावसाच्या या खंडाचे कारण समुद्रातील आर्द्रतेची कमतरता नसून, जमिनीपासून काही किलोमीटर वर (उच्च वातावरणात) सुरू असलेला हवेचा संघर्ष आहे.
अडथळा: उच्च वातावरणातील पश्चिमेकडून वाहणारा वेगवान वायू प्रवाह (वेस्टर्ली जेट स्ट्रीम) नेहमीपेक्षा खूपच दक्षिणेकडे सरकला आहे.
परिणाम: या बदलामुळे मान्सूनचे मुख्य इंजिन असलेला 'ईस्टरली जेट' सक्रिय होण्यात अडथळा येत आहे. वेस्टर्ली वाऱ्यांमुळे हवा वर ढकलण्याची प्रक्रिया दाबली जात असल्याने, समुद्रात भरपूर आर्द्रता असूनही ढग तयार होत नाहीयेत.
तात्पुरता 'मान्सून पॉझ'; आठवड्याच्या शेवटी सुधारेल स्थिती?
हवामान तज्ज्ञांनी या परिस्थितीचे वर्णन 'उच्च-वातावरणीय घडामोडींमुळे लागलेला एक तात्पुरता मोठा खंड' (मान्सून पॉझ) असे केले आहे. विविध हवामान मॉडेल्सच्या अंदाजानुसार, या आठवड्याच्या शेवटी हा जेट स्ट्रीमचा पॅटर्न कमकुवत होण्याची शक्यता आहे. त्यानंतर मान्सूनचे चक्र पुन्हा सुरळीत होऊन पावसाच्या स्थितीत हळूहळू सुधारणा होऊ शकते. मात्र, तोपर्यंत संपूर्ण देशाला व्यापक पावसासाठी आणखी काही दिवस प्रतीक्षा करावी लागणार आहे.
