मुंबई, (प्रतिनिधी) २७ डिसेंबर - केजी-D6 गॅस ब्लॉकसंदर्भात रिलायन्स इंडस्ट्रीज (RIL) आणि भारत सरकार यांच्यात सुरू असलेला 247 दशलक्ष डॉलर्सचा वाद 2026 मध्ये निकाली लागण्याची शक्यता आहे. हे प्रकरण सध्या आंतरराष्ट्रीय मध्यस्थीच्या अंतिम टप्प्यात आहे. रिलायन्स 2002 पासून केजी-D6 ब्लॉकची ऑपरेटर आहे.
उत्पादन-वाटप करार (PSC) अंतर्गत स्थापन करण्यात आलेल्या व्यवस्थापन समितीला—ज्यात सरकारचे दोन प्रतिनिधी आहेत—प्रत्येक निर्णयावर व्हेटो अधिकार आहेत. समितीची पूर्वसंमती नसताना कोणताही खर्च करता येत नाही किंवा कोणताही निर्णय अंमलात आणता येत नाही. रिलायन्सच्या नेतृत्वाखालील कन्सोर्टियमने या सर्व प्रक्रिया पूर्णपणे पाळल्या आहेत आणि आजवर सरकारकडून कंपनीवर कोणत्याही अनियमिततेचा आरोपही करण्यात आलेला नाही. असे असतानाही, खर्च झाल्यानंतर काही खर्च अमान्य ठरवणे हे कराराच्या भावनेच्या विरोधात असल्याचे मानले जात आहे.
हा वाद खर्च-वसुलीबाबत रिलायन्स आणि सरकार यांच्यात आहे. सरकारचे म्हणणे आहे की रिलायन्सने दाखवलेले काही खर्च खर्च-वसुलीच्या कक्षेत येत नाहीत, त्यामुळे अतिरिक्त ‘प्रॉफिट पेट्रोलियम’ची मागणी करण्यात आली आहे. मात्र NELP धोरणाअंतर्गत झालेल्या करारात स्पष्ट नमूद आहे की ऑपरेटर प्रथम आपली संपूर्ण गुंतवणूक वसूल करेल, त्यानंतरच सरकारला नफ्यातील हिस्सा मिळेल.
तेल व वायू अन्वेषण हे उच्च जोखमीचे क्षेत्र आहे. करारातील अटींनुसार रिलायन्सने विक्रमी कालावधीत केजी-D6 ब्लॉक विकसित केला, जो आजतागायत भारतातील एकमेव डीप-वॉटर उत्पादन ब्लॉक आहे. तथापि, नंतर भू-वैज्ञानिक कारणांमुळे वायू उत्पादनात घट झाली आणि त्यामुळे कंपनीला मोठा आर्थिक तोटा सहन करावा लागला.
उल्लेखनीय बाब म्हणजे या प्रकल्पात सरकारकडून कोणतीही थेट गुंतवणूक करण्यात आलेली नाही, तर व्यावसायिक जोखीम प्रामुख्याने ऑपरेटरनेच उचलली आहे. तरीसुद्धा सरकारला आतापर्यंत पुरेसा ‘प्रॉफिट पेट्रोलियम’ मिळाला आहे. तसेच बाजाराधारित किमतींची तरतूद असतानाही वायूची विक्री कमी दरात करण्यात आली, ज्यामुळे देशाला स्वस्त वायू मिळाला आणि सरकारच्या अनुदान खर्चात कपात करण्यास मदत झाली.
या पार्श्वभूमीवर हे प्रकरण कराराची मांडणी तसेच जोखीम–नफा संतुलनाशी संबंधित महत्त्वाचे प्रश्न उपस्थित करते. आंतरराष्ट्रीय मध्यस्थीचा निर्णय केवळ या वादाच्या निकालीसाठीच नव्हे, तर भविष्यात ऊर्जा क्षेत्रातील खासगी गुंतवणूकदारांचा विश्वास दृढ करण्यासाठीही अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे.